Yazan: Op. Dr. Mustafa Işık, Genel Cerrahi Uzmanı · Son güncelleme: Kasım 2026
Anal fistül, makat kanalının içi ile makat çevresindeki deri arasında oluşan, iltihaplı ince bir kanaldır. Halk arasında “makat çevresinde akıntılı yara” olarak bilinir. Çoğunlukla daha önce geçirilmiş bir makat apsesinden (perianal apse) sonra gelişir. Kendiliğinden kapanması beklenmez; tedavisi genellikle cerrahidir ve asıl amaç fistülü iyileştirirken gaz ve dışkı kontrolünü sağlayan sfinkter (büzücü) kaslarını korumaktır.
Anal Fistül Nasıl Oluşur?
Makat kanalının iç yüzeyinde, dişli çizgi hizasında mukus salgılayan küçük bezler bulunur. Bu bezlerden biri tıkanıp iltihaplandığında makat çevresinde apse gelişir. Apse kendiliğinden patladığında veya cerrahi olarak boşaltıldığında, apsenin iç ağzı ile deri arasında bir tünel kalabilir; bu tünele anal fistül denir. Makat apsesi geçiren hastaların yaklaşık üçte birinde fistül gelişir. Daha seyrek olarak Crohn hastalığı, tüberküloz, travma veya radyoterapi de fistüle yol açabilir. Fistülün kanal yapısı ve türleri hakkında ayrıntılı bilgi için fistül oluşum şekilleri sayfasına bakabilirsiniz.
Anal Fistül Belirtileri
- Makat çevresindeki deride küçük bir delikten aralıklı iltihaplı, kanlı veya pis kokulu akıntı
- Çamaşırda sürekli lekelenme, ciltte tahriş ve kaşıntı
- Akıntı durduğunda biriken iltihaba bağlı şişlik, ağrı ve bazen ateş
- Akıntı başlayınca ağrının azalması; bu döngünün haftalar-aylar arayla tekrarlaması
Anal Fistül Nasıl Teşhis Edilir?
Fistülün dış ağzı genellikle makat çevresindeki deride muayeneyle kolayca görülür. Asıl önemli olan, fistülün makat kanalındaki iç ağzını ve kanalın sfinkter kaslarıyla ilişkisini belirlemektir; çünkü tedavi yöntemi buna göre seçilir.
- Fizik muayene ve anoskopi: Dış ağız, kanalın seyri ve iç ağız değerlendirilir.
- Pelvik MR: Fistül kanalının haritasını, dallanmaları, gizli apse odaklarını ve sfinkter kaslarıyla ilişkisini en iyi gösteren incelemedir. Özellikle tekrarlayan veya karmaşık fistüllerde önerilir.
- Endoanal ultrason: Makattan yerleştirilen ultrason probuyla fistül ve sfinkter kasları görüntülenir.
- Anestezi altında muayene: Gerekli durumlarda ameliyat sırasında fistül sondası ve boya ile kanal kesin olarak tanımlanır.
- Kolonoskopi: Crohn hastalığı veya ülseratif kolit şüphesi varsa kalın bağırsağın değerlendirilmesi için yapılır.
Basit ve Karmaşık (Kompleks) Fistül
Basit fistüller sfinkter kaslarının yalnızca küçük bir bölümünü geçen ya da hiç geçmeyen, tek kanallı fistüllerdir; anal fistüllerin çoğu bu gruptadır. Karmaşık fistüller ise sfinkter kaslarının büyük kısmını geçen, birden fazla kanalı olan, tekrarlamış, kadınlarda makatın ön tarafında yer alan veya Crohn hastalığıyla ilişkili fistüllerdir. Bu ayrım, uygulanacak tedavinin en önemli belirleyicisidir.
Anal Fistül Tedavisi
Anal fistül ilaçla iyileşmez; antibiyotikler yalnızca eşlik eden iltihabı geçici olarak baskılar. İdeal tedavinin üç hedefi vardır: fistülü tamamen iyileştirmek, tekrarlamasını önlemek ve kontinansı (gaz-dışkı tutabilme) korumak.
Fistülotomi
Fistül kanalı açılarak temizlenir ve içten dışa doğru iyileşmeye bırakılır. Sfinkteri az geçen basit fistüllerde başarı oranı en yüksek yöntemdir ve bu fistüllerde altın standart kabul edilir. Sfinkter kaslarının büyük kısmını geçen fistüllerde kontinans riski nedeniyle tek başına uygulanmaz.
Seton Uygulaması
Fistül kanalının içinden ince, esnek bir ip (seton) geçirilir. Seton, iltihabın sürekli dışarı akmasını sağlayarak apse oluşumunu önler ve kanalın olgunlaşmasını sağlar. Çoğunlukla karmaşık fistüllerde, kesin tedavi öncesinde ilk aşama olarak kullanılır. Muayenehanemizde uygun hastalarda seton sonrası ikinci aşamada lazerle anal fistül tedavisi uygulanmaktadır.
Sfinkter Koruyucu Yöntemler
Karmaşık fistüllerde kas kesilmesini önlemek için geliştirilmiş yöntemlerdir:
- LIFT (intersfinkterik fistül kanalının bağlanması): İç ve dış sfinkter kasları arasındaki aralığa girilerek fistül kanalı bulunur, bağlanır ve kesilir; kaslar kesilmez. Sfinkteri geçen (transsfinkterik) fistüller için uygundur. BioLIFT adı verilen versiyonunda bu aralığa ayrıca biyolojik bir materyal yerleştirilir.
- Endorektal ilerletme flebi: Fistülün iç ağzı çıkarılır ve rektum duvarından hazırlanan bir doku flebiyle kapatılır. Karmaşık fistüllerde uzun yıllardır kullanılan, sonuçları iyi bilinen bir yöntemdir.
- Lazer (FiLaC): Fistül kanalına ince bir lazer fiberi yerleştirilerek kanal içeriden ısı enerjisiyle kapatılır; kas kesilmez.
- Fistül tıkacı (plug) ve fibrin yapıştırıcı: Kanal temizlendikten sonra biyolojik bir tıkaç veya doku yapıştırıcısıyla doldurulur. Kontinans riski çok düşüktür ancak başarı oranları diğer yöntemlere göre daha değişkendir.
- Kök hücre tedavisi: Özellikle Crohn hastalığına bağlı fistüllerde, yağ dokusu kaynaklı kök hücrelerin iltihabı baskılayıp iyileşmeyi desteklemesine dayanan, gelişmekte olan bir yöntemdir.
Karmaşık fistüllerde hiçbir yöntemin her hasta için kesin üstünlüğü yoktur. Seçim fistülün yapısına, daha önceki ameliyatlara, hastanın kontinans durumuna ve beklentilerine göre kişiye özel yapılır. Çok nadir ve ağır vakalarda, bölgenin iyileşmesine zaman tanımak için geçici stoma (karından bağırsak ağzı) veya kas flebi gibi büyük girişimler gerekebilir.
Ameliyat Sonrası Süreç
- Her dışkılamadan sonra bölge ılık suyla yıkanmalı, günde 2-3 kez oturma banyosu yapılmalıdır.
- Kabızlığı önlemek için lifli beslenme ve yeterli sıvı alımı önemlidir.
- Açık bırakılan yaralarda birkaç hafta boyunca az miktarda akıntı normaldir; pansuman pedi kullanılabilir.
- Düzenli kontrollere gelinmesi, iyileşmenin takibi ve tekrarın erken fark edilmesi için önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Anal fistül kendiliğinden kapanır mı?
Hayır. Anal fistül genellikle kendiliğinden iyileşmez. Akıntı bir süre durabilir ancak kanal içinde iltihap kaldığı için tekrar şişlik ve akıntı başlar. Kalıcı tedavi için girişim gerekir.
Anal fistül ilaçla tedavi edilir mi?
Antibiyotikler iltihabı ve apseyi geçici olarak baskılayabilir ama fistül kanalını ortadan kaldırmaz. Crohn hastalığına bağlı fistüllerde ise ilaç tedavisi tedavinin önemli bir parçasıdır.
Fistül ameliyatı sonrası gaz ve dışkı kaçırma olur mu?
Basit fistüllerde fistülotomi sonrası kontinans sorunu nadirdir. Karmaşık fistüllerde risk daha yüksektir; bu nedenle bu hastalarda LIFT, ilerletme flebi veya lazer gibi kas koruyucu yöntemler tercih edilir.
Anal fistül tekrarlar mı?
Tekrarlayabilir. Tekrar riski fistülün karmaşıklığına ve uygulanan yönteme göre değişir; basit fistüllerde fistülotomi sonrası düşük, karmaşık fistüllerde kas koruyucu yöntemlerden sonra daha yüksektir. İç ağzın doğru bulunup tedavi edilmesi başarının temelidir.
Fistül ile apse arasındaki fark nedir?
Apse, makat çevresinde iltihap birikmesiyle oluşan ağrılı, şiş bir kesedir ve acil boşaltılması gerekir. Fistül ise apseden sonra geride kalan, iç ve dış ağzı olan kronik kanaldır.
Fistül ameliyatı sonrası ne zaman işe dönülür?
Yönteme göre değişir. Seton, lazer ve küçük fistülotomilerden sonra hastalar çoğunlukla birkaç gün içinde masa başı işe dönebilir. Daha kapsamlı ameliyatlarda bu süre uzayabilir.
Seton ne kadar süre kalır?
Seton genellikle birkaç hafta ile birkaç ay arasında yerinde kalır. Bu sürede iltihap kurur ve kanal olgunlaşır; ardından kesin tedavi aşamasına geçilir.
Anal fistül için MR gerekli midir?
Basit, ilk kez görülen fistüllerde her zaman gerekmez. Tekrarlayan, birden fazla dış ağzı olan, karmaşık olduğundan şüphelenilen veya Crohn hastalığıyla ilişkili fistüllerde MR, kanalın haritasını çıkarmak için önerilir.
Fistül tedavi edilmezse ne olur?
Tekrarlayan apseler, yeni kanalların ve dallanmaların oluşması ve fistülün giderek karmaşık hale gelmesi söz konusu olabilir. Çok uzun yıllar tedavisiz kalan fistüllerde nadiren kanser gelişebileceği bildirilmiştir.
Lazerle fistül tedavisi her hastaya uygun mu?
Hayır. Lazer özellikle kas koruyucu tedavi istenen fistüllerde bir seçenektir; ancak kanalın yapısı, genişliği ve iltihabın durumu değerlendirilerek karar verilir. Çoğunlukla önce seton ile kanalın hazırlanması gerekir.
Muayene ve Randevu
Op. Dr. Mustafa Işık, Kızılay / Ankara’daki muayenehanesinde pazartesi–cumartesi 08:30–20:00 arasında hasta kabul etmektedir. Randevu için (0505) 746 69 60 numarasını arayabilir veya WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim muayenesi gereklidir.